"Wilno 1915. Dzień po dniu" - recenzja

 

                        Wilno 1915. Dzień po dniu | Recenzja

Trudno znaleźć miasto poza granicami Polski, które byłoby bardziej polskie niż Wilno. Uczucie nostalgii, jakim darzymy to miejsce, ma wiele źródeł, ale jednym z najistotniejszych jest wspólna historia Polski i Litwy oraz fakt, że z tych terenów wywodzi się wiele znaczących postaci dla obu narodów. Nic więc dziwnego, że wielu Polaków nadal czuje do Wilna głęboki sentyment. Historia aglomeracji jest jednak pełna zawirowań, zwłaszcza podczas I wojny światowej, kiedy linia frontu przecinała miasto, a jego ulicami przemieszczały się wojska i sprzęt militarny różnych armii. O tamtych burzliwych czasach opowiada opracowany album.

Mimo że minęło już 110 lat od rozpoczęcia Wielkiej Wojny, która nieodwracalnie przekształciła historię oraz kontury mapy Europy, jej znaczenie pozostaje często niedoceniane i niewystarczająco rozpoznane. Ta tendencja jest widoczna w podręcznikach, programach publicystycznych, prasie oraz literaturze popularnonaukowej, gdzie przeważa zainteresowanie późniejszym konfliktem zapoczątkowanym przez Hitlera. Na szczęście, rynek wydawniczy coraz śmielej sięga po takie unikatowe pozycje, jak prezentowany tu album. Jego koncepcja budzi podziw, gdyż mało który autor odważyłby się tak oryginalnie i przystępnie przedstawić temat uznawany za niszowy. Jestem przekonany, że taka forma przekazu z pewnością trafi do szerokiej świadomości odbiorców, znacznie skuteczniej niż standardowa encyklopedia. W tym wypadku mamy do czynienia z wyjątkowym dziełem.

Pierwsze, co przykuwa uwagę, to duży format albumu, który w połączeniu z elegancką szaro-czarną okładką tworzy niezaprzeczalnie wyróżniający się element. Za okładką kryje się bogactwo materiałów: fotografie - często starannie pokolorowane, mapy, cytaty oraz szkice. Większość z nich została przygotowana z niezwykłą starannością o szczegóły, w takim formacie, który umożliwia ich dokładne oglądanie bez potrzeby użycia lupy. Co istotne, wiele z tych materiałów pochodzi z lokalnych archiwów i często po raz pierwszy ujrzało światło dzienne. Choć większy format może sprawiać pewne trudności podczas długotrwałej lektury ze względu na ciężar publikacji, to jednak nie przeszkadza to w pełnym docenieniu wartości dzieła.

Przechodząc do kolejnego aspektu, pragnę podkreślić znakomite dopasowanie treści do prezentowanych zagadnień. Wykorzystanie formy kalendarium, które chronologicznie przedstawia wydarzenia z 1915 roku, głównie z punktu widzenia Wilna, ale także w szerszym kontekście wojennym, jest trafnym rozwiązaniem. Umożliwia to równoczesne śledzenie dwóch wątków: ogólnego i lokalnego, które naturalnie splatają się, ukazując wpływ działań wojennych na różnych poziomach. Ciekawym zabiegiem jest również to, że narrację przejmują różne grupy – Litwini, Rosjanie, Niemcy, Żydzi – w zależności od sytuacji, co pozwala na stworzenie wielowymiarowego obrazu tragedii wojennej. Taka metodyczna praca badawcza, wymagająca lat poszukiwań archiwalnych, jest widoczna i świadczy o świadomości autorów. Chcę zaznaczyć, że całość materiału ma silny wpływ na wyobraźnię czytelnika, co potwierdza, że książka oddziałuje na nas nie tylko poprzez wzrok. I to właśnie czyni ją wyjątkową.

Album, tak jak inne rodzaje książek, posiada swojego bohatera. W tym przypadku rolę tę odgrywa pewna zbiorowość, przedstawiona w sposób tak subtelny, że jej rzeczywista tożsamość pozostaje nieokreślona. To odbiorca, niezależnie od swojej znajomości historii, ma swobodę interpretacji. Album nie jest dziełem ograniczonym sztywnymi ramami, co znacznie podnosi jego wartość. Przecież żadna wojna nie przebiega jednostronnie i nie kończy się wyłącznie zwycięstwem lub porażką. Niekiedy to właśnie świeże spojrzenie przewyższa wartością klasyczne podejście.

Prezentowana pozycja to nie tylko książka historyczna. Uważny czytelnik odnajdzie w niej pełen przekrój emocji – zarówno po stronie żołnierzy, jak i mieszkańców miasta lub jego okolic. Poza nauką o przeszłości na pierwszy plan wysuwa się tu psychologia tłumu, który nie do końca przyjmuje do wiadomości, tego co się dzieje. Naturalnym objawem, tego, o czym wspominam jest strach, lęk, przekonanie o tymczasowości, panujący na ulicach marazm, ekscytacja, oczekiwanie, niepewność. Mam takie przekonanie, że tego typu wewnętrzne przeżycia nie zmieniają się pomimo upływu lat. Wojna była i jest straszna, niezależnie od rozwoju cywilizacji. Warto książkę taką jak ta, odczytywać właśnie w takim kluczu. Pozwoli to na znalezienie właściwego punktu odniesienia.

Wilno 1915 to dzieło wykraczające poza ramy zwykłej monografii historycznej. Uważny czytelnik dostrzeże w nim bogactwo emocji, które ożywają zarówno w sercach żołnierzy, jak i w codzienności mieszkańców miasta oraz jego okolic. Książka rzuca światło nie tylko na wydarzenia z przeszłości, ale również na psychologię tłumu, który z trudem akceptuje rzeczywistość, w której przyszło mu żyć. Strach, lęk, poczucie tymczasowości, apatia panująca na ulicach, ekscytacja, oczekiwanie, niepewność – to naturalne reakcje na niezrozumiałe zawirowania losu. Jestem przekonany, że takie wewnętrzne doświadczenia są niezmienne, niezależnie od upływu czasu. Wojna, bez względu na postęp cywilizacyjny, zawsze pozostaje tragedią. Dlatego warto podchodzić do lektury takiej książki z perspektywy, która pozwala dostrzec uniwersalność ludzkich doświadczeń i znaleźć właściwy punkt odniesienia w naszym własnym życiu.

Z ogromnym uznaniem przedstawiam Państwu niniejszą publikację. Jej analiza może wydawać się skomplikowana i wymagająca z powodu poruszanych tematów, jednak zarówno pod względem merytorycznym, jak i edytorskim, dzieło to ma nieocenioną wartość. Być może jest to krok naprzód w kierunku zgłębiania jeszcze nie do końca odkrytych zakamarków historii I wojny światowej? Historia nieustannie poszukuje takich elementów, a ich pojawienie się jest powodem do zadowolenia.